Simon Armitage’tan Gılgamış destanına çağdaş yorum

İngiliz şair Simon Armitage’ın Gilgamesh: A New Verse Translation adlı yeni kitabı, Mezopotamya’nın en eski edebî miraslarından Gılgamış destanını modern şiirin olanaklarıyla yeniden yorumluyor. The Guardian’da yayımlanan ve Philip Terry tarafından kaleme alınan incelemede eser, antik anlatıyı günümüz okuruyla buluşturan güçlü bir çeviri olarak değerlendiriliyor.

Armitage, binlerce yıl öncesine uzanan destanı aktarırken şiirsel anlatımla gündelik dili bir araya getiriyor. Şiddet, iktidar, doğa ve insan ilişkileri gibi temaların öne çıktığı çeviri, klasik metnin yalnızca tarihî önemini değil, günümüz dünyasıyla kurduğu bağlantıları da görünür kılıyor.

Gılgamış’ın ölümsüzlük arayışı yeniden anlatılıyor

Antik Mezopotamya’da ortaya çıkan Gılgamış destanı, Uruk Kralı Gılgamış’ın Enkidu ile kurduğu dostluğu ve birlikte çıktıkları tehlikeli yolculukları konu alıyor. Sedir Ormanı’na yapılan sefer, ormanın koruyucusu Humbaba ile mücadele ve Gök Boğası’yla karşılaşma, anlatının öne çıkan olayları arasında bulunuyor.

Enkidu’nun ölümünün ardından Gılgamış’ın ölümsüzlüğü aramak üzere yola çıkması ise destanın temel meselelerinden birini oluşturuyor: İnsanın ölüm karşısındaki çaresizliği ve kalıcı olana ulaşma arzusu.

Philip Terry’nin değerlendirmesine göre Armitage, bu hikâyeyi tek bir edebî üsluba bağlı kalarak aktarmak yerine farklı anlatım biçimlerini bir araya getiriyor. Arkaik ifadeler, gündelik konuşma dili ve sert söyleyişler yan yana kullanılıyor. Böylece metnin hem şiirsel yapısı hem de güçlü anlatımı korunuyor.

Doğa tahribatı ve iktidar mücadelesi ön planda

Armitage’ın çevirisinde dikkat çeken temalardan biri, insanın doğa üzerindeki yıkıcı etkisi. Gılgamış ve Enkidu’nun Sedir Ormanı’na yönelik seferi, kahramanlık ve zafer anlatısının ötesinde, doğal kaynakların tüketilmesi ve insanın çevresi üzerindeki hâkimiyeti açısından da okunabiliyor.

Terry, Humbaba ile yaşanan çatışmanın günümüzdeki kaynak mücadeleleriyle ilişkilendirilebileceğine işaret ediyor. Bu açıdan destan, yalnızca geçmişin kahramanlarını anlatan bir eser olmaktan çıkarak doğa, güç ve insanın sınırları üzerine güncel sorular ortaya koyuyor.

Gılgamış ile Enkidu arasındaki bağ da çağdaş yorumlara açık bir başka unsur olarak öne çıkıyor. İki karakter arasındaki yoğun fiziksel ve duygusal yakınlık, aynı cinsiyetten kişiler arasındaki sevgi üzerinden de değerlendirilebiliyor. Bu yorum, destanın farklı dönemlerde değişen okuma biçimlerine imkân tanıyan yönünü ortaya koyuyor.

Eksik tabletlerden bütünlüklü bir şiire

Çivi yazılı tabletler aracılığıyla günümüze ulaşan Gılgamış destanı, eksik ve parçalı yapısı nedeniyle çevirmenler açısından önemli güçlükler barındırıyor. Farklı tabletlerde korunan bölümlerin bir araya getirilmesi, bazı boşlukların başka kaynaklardan yararlanılarak değerlendirilmesini gerektiriyor.

Armitage, bu parçalı yapıyı mümkün olduğunca kesintisiz bir şiir akışına dönüştürüyor. Eksik kısımlarda diğer kaynaklardan yararlanırken metindeki belirsizlikleri dipnotlarla açıklıyor. Böylece okura hem edebî bir anlatı hem de destanın günümüze ulaşma sürecine ilişkin bir çerçeve sunuyor.

Terry’nin incelemesinde çevirinin öne çıkan özellikleri arasında tekrarların oluşturduğu ritim ve eski şiir dilinin modern söyleyişlerle buluşturulması da yer alıyor. Bu yaklaşım, destanın tarihsel uzaklığını korurken günümüz okurunun metinle daha doğrudan bir ilişki kurmasını sağlıyor.

Gılgamış destanının yeni yorumları sürecek

Philip Terry, Armitage’ın çalışmasını Gılgamış destanının İngilizcedeki önemli çevirileri arasında yer almaya aday bir eser olarak değerlendiriyor. Bununla birlikte destanın yorumlanma sürecinin tamamlanmış olmadığına da dikkat çekiyor. Yeni tablet parçalarının bulunması ve mevcut metinlerin yeniden incelenmesi, eserin farklı biçimlerde anlaşılmasına kapı aralayabilir.

Simon Armitage’ın Gilgamesh: A New Verse Translation adlı kitabı, İngiliz yayınevi Faber tarafından yayımlandı. Çalışma, insanın ölümlülükle mücadelesi, dostluk, iktidar ve doğayla ilişkisi gibi zamana direnen temaları çağdaş şiirin diliyle yeniden gündeme taşıyor.