Faust denildiğinde bugün çoğu kişinin zihninde aynı hikâyenin ana hatları belirir: Bilgiye ve dünyanın sırlarına ulaşmak isteyen bir bilgin bunun için şeytanla anlaşma yapar ve sahip olmak istediği şeyler karşılığında ruhunu ona teslim eder. Oysa bu hikâyenin başlangıcı Goethe değildir; hatta Faust'un edebiyattaki en eski biçimi bile değildir. Faust yüzyıllar boyunca farklı metinlerde yeniden kurulmuş, her dönem kendi korkularını ve arzularını bu karakterin üzerine yerleştirmiştir.
Haydar Akın'ın Efsaneden Gerçeğe Dr. Faustus kitabı tam da bu dönüşümün izini sürüyor. Kitabın en önemli tarafı Faust'u yalnızca Goethe'nin ünlü eserinin kahramanı olarak ele almaması. Akın, 16. yüzyılda yaşamış tarihsel Faust'tan başlayarak bu gerçek kişinin nasıl bir söylenceye dönüştüğünü, söylencenin nasıl yazıya geçirildiğini ve zaman içerisinde edebî bir karaktere dönüştüğünü takip ediyor. Tarihsel Faust ilk Faust anlatıları ve Marlowe'un Doctor Faustus'u üzerinden ilerleyen çalışma, Goethe'nin Faust'una gelmeden önce bu karakterin geçirdiği büyük dönüşümü ortaya koyuyor.
Bu nedenle kitabın asıl konusu yalnızca Faust değil. Bir insanın nasıl efsaneye dönüştüğü.
Tarihsel Faust'un peşinde
Faust hikâyesinin ilginç yanı merkezinde gerçekten yaşamış bir insanın bulunması. 15. yüzyılın sonları ile 16. yüzyılın ilk yarısında yaşamış Johann Georg Faust hakkında kesin bilgilerimiz oldukça sınırlı. Onu dönemin belgelerinde astrolog, şifacı, simyacı, büyücü ve gezgin bir bilgin olarak görmek mümkün. Ancak tarihsel kişilik ile daha sonra ortaya çıkan Faust imgesi arasında büyük bir mesafe var.
Akın'ın çalışmasının önemli taraflarından biri de bu mesafeyi görünür kılması. Çünkü Faust'un gerçek hayatına dair bilgiler azaldıkça onun hakkında anlatılan hikâyeler çoğalıyor. Bir başka ifadeyle tarihsel Faust hakkında ne kadar az şey biliyorsak efsanevi Faust hakkında o kadar çok şey anlatılmaya başlanıyor.
Bu durum kitabın temel meselesini de belirliyor: Gerçek ile söylenti arasındaki sınır nasıl ortadan kalkıyor?
Tarihsel Faust'un hayatında gerçekten ne yaptığına dair sınırlı sayıda belge bulunurken sonraki anlatılarda ona doğaüstü güçler, büyücülük ve şeytanla kurduğu ilişki atfediliyor. Böylece belirli bir tarihsel kişilik kendi yaşamının çok ötesine geçen bir anlatının merkezine yerleşiyor.
Burada Faust'un hikâyesi yalnızca edebiyat tarihi açısından değil söylencelerin oluşumu açısından da ilginç hâle geliyor. Bir toplumun bir kişi hakkında ne anlattığı zamanla o kişinin gerçekten kim olduğundan daha güçlü bir hâle gelebiliyor.
Faust efsanesinin doğuşu
Faust'un ölümünden sonra onun etrafında oluşan söylentiler giderek yayılıyor ve nihayet 16. yüzyılın sonunda yazılı bir forma kavuşuyor. 1587 tarihli Historia von D. Johann Fausten, Faust anlatısının en önemli erken metinlerinden biri. Bu eserle birlikte tarihsel kişilik ile edebî kurgu arasındaki mesafe daha da açılıyor.
Artık karşımızda yalnızca sıra dışı işlerle uğraşan bir gezgin yok. Bilginin sınırlarını zorlayan, büyüye başvuran ve sonunda şeytanla anlaşma yapan bir Faust var.
Bu dönüşüm önemlidir; çünkü şeytanla yapılan anlaşma Faust anlatısının sonraki yüzyıllarda değişmez unsurlarından biri hâline gelir. Ancak bu anlaşmanın kendisi bile farklı dönemlerde farklı anlamlar kazanır. İlk dönemlerde hikâye daha çok dinsel bir uyarı ve günah anlatısı olarak okunabilir. İnsan Tanrı'nın koyduğu sınırları aşmaya çalışmakta yasak bilgiye yönelmekte ve bunun bedelini ruhuyla ödemektedir.
Fakat Faust karakteri edebiyat içinde ilerledikçe bu basit ahlaki çerçeve giderek genişliyor. Çünkü Faust'un asıl meselesi yalnızca büyü değildir. Onun temelinde insanın sınırlarını aşma arzusu bulunur.
Şeytanla anlaşma ve bilgi arzusu
Faust anlatısını güçlü kılan şeylerden biri insanın bilgiye duyduğu arzuyla ilgili olmasıdır. Faust yalnızca zengin olmak veya güç kazanmak isteyen bir karakter değildir. Onun temel isteği dünyayı ve varoluşu anlamaktır. Bilginin mevcut sınırları onu tatmin etmez.
Burada şeytanla yapılan anlaşma hikâyenin yalnızca fantastik unsuru olmaktan çıkar ve bir metafora dönüşmeye başlar. Faust normal yollarla ulaşamayacağı bilgiye ulaşmak için yasak bir yola başvurur. Böylece “ruhunu satmak”, yalnızca dinsel bir günahı değil insanın kendi arzusunu gerçekleştirmek uğruna sınırlarını aşmasını da ifade etmeye başlar.
Bu açıdan bakıldığında Faust hikâyesinin bugün hâlâ anlaşılır olması şaşırtıcı değildir. Modern insanın bilgi, başarı, para, güç veya statü uğruna ödemeye hazır olduğu bedeller, Faust'un anlaşmasının çağdaş karşılıklarını oluşturur.
Fakat Akın'ın kitabının önemli bir yönü bu modern yorumları doğrudan tarihsel Faust'a yüklememesi. Öncelikle karakterin nasıl değiştiğini gösteriyor. Faust'un bugün sahip olduğu anlam tek bir metnin ürünü değil; yüzyıllar boyunca gerçekleşen bir birikimin sonucu.
Marlowe'un Faust'u
Bu dönüşümde Christopher Marlowe'un Doctor Faustus'u önemli bir aşama oluşturuyor. Marlowe, Faust'u yalnızca ahlaki bir ibret hikâyesinin kahramanı olmaktan çıkararak trajik bir karakter hâline getiriyor.
Marlowe'un Faust'u bilgiyle yetinmeyen, sahip olduğu bilgilerin kendisine dünyanın gerçeklerini açıklamakta yetersiz kaldığını düşünen bir adamdır. Bu nedenle büyüye ve şeytani güçlere yönelir. Karşılığında ise ruhunu Lucifer'e vermeyi kabul eder.
Ancak Marlowe'un asıl başarısı Faust'un bu kararını yalnızca dışarıdan verilen bir ceza olarak göstermemesinde yatar. Faust'un içinde sürekli bir çatışma vardır. Bir tarafta arzuları ve sınırsız güç isteği, diğer tarafta yaptığı anlaşmanın sonuçlarına ilişkin korkusu ve pişmanlığı bulunur.
Bu nedenle Marlowe'un Faust'u daha sonraki Faust yorumları için belirleyici bir figür hâline gelir. Artık mesele yalnızca “şeytanla anlaşma yapan adam” değildir. Kendi arzuları ile kendi vicdanı arasında sıkışmış bir insan vardır.
Faust'un trajedisi de burada ortaya çıkar: Ne istediğini bilmektedir fakat istediği şeyin bedelini de bilmektedir. Buna rağmen geri dönmekte zorlanır. Bu özellik Faust karakterinin yüzyıllar boyunca yaşayabilmesinin nedenlerinden biridir. Çünkü insanın kendi arzularıyla çatışması belirli bir döneme ait değildir.
Kitapta Marlowe’a yer ayıran Akın da bu izlekleri yakalamanıza imkan tanıyor.
Efsaneden edebî karaktere
Akın'ın kitabını değerli kılan temel yaklaşım bu dönüşümü kronolojik olarak izleyebilmesi. Tarihsel Faust'tan başlayıp ilk Faust kitaplarına oradan Marlowe'a uzanan çizgi, bize tek ve değişmez bir Faust karakteri olmadığını gösteriyor.
Her dönem başka bir Faust yaratıyor.
Tarihsel Faust 16. yüzyıl Avrupa'sının büyü, astroloji, simya ve kehanet dünyası içerisinde anlaşılabilecek bir figür. İlk edebî Faust anlatıları onu şeytanla anlaşma yapan bir günahkâra dönüştürüyor. Marlowe ise bu karaktere psikolojik ve trajik bir boyut kazandırıyor.
Dolayısıyla Faust'un tarihini bir karakterin biyografisi gibi okumak mümkün değil. Daha çok bir karakterin farklı dönemlerde yeniden yazılması olarak değerlendirmek gerekiyor.
Bu noktada kitabın “bir kimliğin inşası” vurgusu önem kazanıyor. Çünkü Faust'un kimliği başlangıçtan itibaren sabit değil. Her anlatıcı, onun üzerine yeni bir özellik ekliyor. Böylece tarihsel bir kişi zaman içerisinde kültürel bir tipe dönüşüyor.
Goethe'ye gelmeden önce Faust'u anlamak
Faust denildiğinde bugün en çok Goethe'nin eseri akla geliyor. Ancak Goethe'nin Faust'unu doğrudan okumak karakterin geçmişini bilmediğimizde bazı önemli katmanların gözden kaçmasına neden olabilir.
Goethe'nin Faust'u, bu uzun dönüşümün son derece önemli bir aşaması. Fakat Goethe'nin önünde zaten birkaç yüzyıllık bir Faust geleneği bulunuyor.
Bu nedenle Akın'ın çalışmasının Goethe'ye kadar olan bölümü özellikle anlamlı. Çünkü Goethe'nin Faust'unu bir başlangıç noktası olmaktan çıkarıp bir sonuç hâline getiriyor.
Bu perspektif değişikliği önemli.
Goethe'nin Faust'u bir anda ortaya çıkmıyor. Tarihsel Faust'un etrafında oluşan söylentiler erken dönem Faust kitapları, Marlowe'un oyunu ve bunların yarattığı edebî gelenek, Goethe'nin önünü hazırlıyor.
Böyle bakıldığında Goethe'nin eseri yalnızca bir Faust hikâyesi değil, aynı zamanda yüzyıllar boyunca dönüşen bir karakterin yeniden yorumlanmasıdır.
Faust'un modern anlamı
Faust hikâyesinin günümüzde hâlâ canlı olmasının nedeni şeytan fikrinden daha geniş bir meseleye dayanmasıdır.
“Ruhunu satmak” ifadesini bugün çoğu zaman mecazi anlamda kullanıyoruz. Bir insanın istediği bir şey uğruna kendisinden vazgeçmesini anlatmak için.
Kariyer uğruna hayatından vazgeçmek.
Para uğruna özgürlüğünü kaybetmek.
Başarı uğruna ilişkilerini tüketmek.
Güç uğruna ahlaki sınırları aşmak.
Bir hedefe ulaşmayı hayatın kendisi hâline getirmek.
Bütün bunlar Faust'un anlaşmasının modern yorumları olarak okunabilir.
Burada Faust'un asıl önemi insanın arzusunu sorgulatmasıdır. Bir şeyi çok istemek tek başına kötü değildir. Sorun o arzunun insanın bütün hayatını belirlemeye başlaması ve kişinin kendisini istediği şeyin hizmetine vermesidir.
Faust bu anlamda yalnızca şeytanla anlaşma yapan bir adam değildir. İnsanın kendi arzularına teslim olmasının sembolüdür.
Efsaneden Gerçeğe Dr. Faustus, Faust hakkında yalnızca “şeytanla anlaşma yapan adamın hikâyesini” anlatan bir kitap değil. Daha önemli bir sorunun peşine düşüyor: Bir insan nasıl efsaneye dönüşür?
Tarihsel Faust'un hayatındaki belirsizlikler, onun etrafında oluşan söylentiler, bu söylentilerin yazıya geçirilmesi ve ardından farklı yazarların Faust'u yeniden yorumlaması kitabın temel izleğini oluşturuyor.
Bu süreçte Faust da değişiyor. Şarlatan olduğu düşünülen tarihsel bir figür, şeytanla anlaşma yapan bir günahkâra; ardından Marlowe'un eserinde trajik bir karaktere ve nihayet Goethe'de çok daha kapsamlı bir insanlık problemine dönüşüyor.
Dolayısıyla Faust'un hikâyesi yalnızca bir adamın ruhunu şeytana satmasının hikâyesi değil.
Bir efsanenin nasıl yaratıldığının da hikâyesi.
Belki de kitabın en ilginç sonucu burada yatıyor: Faust'u yüzyıllar boyunca yaşatan şey onun gerçekten kim olduğundan çok insanların onun üzerinden ne anlatmak istediği.
Her çağ Faust'a kendi korkusunu, kendi arzusunu ve kendi sınırlarını yüklemiş.
Bu yüzden Faust'un hikâyesi bugün de anlamını koruyor. Çünkü şeytan değişebilir, anlaşmanın biçimi değişebilir hatta insanın istediği şey bile değişebilir. Fakat insanın bir arzu uğruna kendisini feda etme ihtimali değişmiyor.
O zaman şöyle bitirelim; Faust, insanın kendisine sormak istemediği sorunun adıdır: İstediğim şeye ulaşmak için kendimden ne kadar vazgeçebilirim?
Efsaneden Gerçeğe Dr. Faustus: 16. Yüzyıldan Bir Kimliğin İnşası
Haydar Akın - Alfa Yayınları
OkurLab'ı Google'da Takip Edin
Kültür sanat akışınızı siz yönetin.