Hala Organize İşler gibi Filmlere Gerek Var mı?

Sanatçıyı yalnızca yeteneğiyle değil, anlatacak bir meselesinin olmasıyla da değerlendirmek gerekiyor. İyi bir hikâye anlatıcısı, izleyiciye yalnızca olaylar zinciri sunmaz; onu güldürürken düşündürür, bazen hüzünlendirir ve gündelik hayatın içinde gözden kaçırdığı ayrıntıları fark etmesini sağlar. Yılmaz Erdoğan'ın kariyerinin ilk dönemindeki işlerini özel kılan da tam olarak buydu. Ancak son yıllardaki projeleri, bir zamanlar kendine özgü bir anlatı dili kurmayı başaran yönetmen ve senaristin eski gücünden uzaklaştığı yönündeki eleştirileri beraberinde getiriyor.

Bir Demet Tiyatro, Bana Bir Şeyhler Oluyor ve Vizontele gibi yapımlar, yalnızca başarılı diyalogları ve mizah anlayışlarıyla değil, insan hikâyelerine duydukları ilgiyle de öne çıkıyordu. Bu işlerde karakterlerin bir derdi, hikâyelerin ise anlatmak istediği bir şey vardı. İzleyici, yalnızca olup biteni takip etmiyor; karakterlerin dünyasına giriyor, onların çelişkilerini tanıyor ve kendinden bir parça bulabiliyordu.

Bugün ise Karun Hazinesi gibi projeler üzerinden daha temel bir soru sormak gerekiyor: Yılmaz Erdoğan'ın hikâye anlatıcılığını yıllar boyunca özel kılan özellikler neden artık aynı ölçüde hissedilmiyor?

Yılmaz Erdoğan’ın Eski İşlerinde Bir Hikâyeden Fazlası Vardı

Yılmaz Erdoğan'ın önceki işlerine dönüp baktığımızda ortak bir özellik göze çarpıyor: Mizah, hiçbir zaman tek başına bir amaç değildi. Karakterlerin konuşma biçimleri, tuhaflıkları ve gündelik hayatın içinden gelen davranışları, daha büyük bir hikâyenin parçasıydı.

Bir Demet Tiyatro, sıradan insanların hayatındaki çelişkileri ve toplumsal ilişkileri mizah üzerinden ele alırken Vizontele, değişimin bir kasabada yarattığı etkileri insan hikâyeleriyle birleştiriyordu. Bana Bir Şeyhler Oluyor ise gündelik hayatın absürtlüğünü ve insan davranışlarının çelişkilerini sahneye taşıyordu.

Bu yapımların gücü, her karakterin mutlaka büyük bir mesaj vermesinden kaynaklanmıyordu. Bazen bir bakış, bazen bir diyalog, bazen de karakterin kendisiyle çelişmesi yeterli oluyordu. Seyirci, anlatılanların arkasında gerçek hayata ilişkin bir gözlem bulunduğunu hissediyordu.

Ancak Kin, Münaşaka, Sazan Sarmalı ve İnci Taneleri gibi farklı projeler üzerinden bakıldığında, Erdoğan'ın üretiminde eski dönemdeki etkiyi arayan izleyicilerin neden hayal kırıklığı yaşayabildiğini anlamak mümkün. Burada mesele, bir sanatçının her yeni işinin önceki eserleri kadar başarılı olması gerektiği değil. Mesele, bir zamanlar hikâyelerine derinlik kazandıran yaratıcı yaklaşımın zamanla ne ölçüde korunduğu.

Bu değişimin nedenini kazanç, şöhret veya ego gibi etkenlere bağlamak mümkün görünse de bunlar kanıtlanmış açıklamalar değil. Asıl tartışılması gereken, ortaya çıkan işlerin kendi başlarına ne sunduğu.

Karun Hazinesi, Organize İşler’in İlk Filmiyle Neden Karşılaştırılıyor?

Karun Hazinesi hakkındaki eleştirilerin merkezinde, doğal olarak Organize İşler ile yapılan karşılaştırma yer alıyor. Çünkü iki yapım arasındaki fark, yalnızca diyalogların kalitesinde veya mizahın işleyişinde değil, hikâyenin karakterlerle kurduğu ilişkide de ortaya çıkıyor.

İlk Organize İşler, dolandırıcıların birbirlerini nasıl kandırdığını anlatan sıradan bir suç komedisi değildi. Filmin asıl gücü, bu dünyanın içinde yaşamaya çalışan insanların zaaflarını, hayallerini ve çıkış arayışlarını göstermesinden geliyordu.

Asım Noyan, bütün açıklarına rağmen izleyicinin ilgisini çekebilen, hayatın kurallarını çözdüğünü düşünen ama kendi çelişkilerinden de kurtulamayan bir karakterdi. Sürekli bir çıkış yolu arıyor, insanları okumaya çalışıyor ve kendisini içinde bulduğu düzenin açıklarından yararlanıyordu. Ancak onu unutulmaz kılan yalnızca kurnazlığı değildi. Karakterin sevimliliği, başarısızlıkları ve hayata karşı geliştirdiği savunma mekanizmaları da hikâyenin önemli parçalarıydı.

Süpermen'in bu dünyanın içine düşmesi de anlatıya başka bir boyut kazandırıyordu. Bir tarafta düzenin açıklarını kullanarak ayakta kalmaya çalışanlar, diğer tarafta bu düzenin içinde yolunu bulmaya uğraşan bir karakter vardı. Dolayısıyla film, suç ve dolandırıcılık üzerinden ilerlerken aynı zamanda insanların hayatta kalma çabalarına, beklentilerine ve zaaflarına da bakıyordu.

Karun Hazinesi için aynı şeyi söylemek daha zor. Olaylar yaşanıyor, karakterler konuşuyor ve hikâye ilerliyor; ancak bunların izleyiciye hangi duyguyu veya düşünceyi aktardığı yeterince belirginleşmiyor. Bir hikâyenin yalnızca olayları birbirine bağlaması yetmez. Bu olayların neden anlatılmaya değer olduğunu da hissettirmesi gerekir.

Kelime Oyunları Var, Peki Ya Anlam?

Yılmaz Erdoğan'ın anlatı dünyasının ayırt edici özelliklerinden biri, kelimelerle kurduğu ilişkiydi. Diyaloglar, yalnızca karakterlerin birbirlerine bilgi aktardığı araçlar değildi. Sözcüklerin seçimi, cümlelerin ritmi ve beklenmedik ifadeler, mizahın yanı sıra karakterlerin dünyasını da ortaya koyuyordu.

Karun Hazinesi ise yer yer bu eski üslubu hatırlatan kelime oyunlarına başvuruyor. Fakat bir kelime oyununun bulunması, tek başına iyi bir diyalog yazıldığı anlamına gelmiyor. Sözcüklerle oynamak başka, sözcükleri bir düşünceyi veya karakterin iç dünyasını görünür kılacak biçimde kullanmak başka.

İyi bir diyalog, izleyiciyi yalnızca güldürmez. Konuşan kişinin nasıl biri olduğunu gösterir, aralarındaki ilişkiyi açığa çıkarır veya hikâyenin anlamını derinleştirir. Bazen görünüşte önemsiz bir cümle bile karakterin geçmişi, korkuları ya da beklentileri hakkında çok şey anlatabilir.

Diyaloglar yalnızca esprili görünmek için kurulduğunda ise ortaya bir tür gösteri çıkıyor. Karakterler konuşuyor ama söyledikleri hikâyeyi ileri taşımıyor; cümleler dikkat çekiyor ama geride kalıcı bir iz bırakmıyor.

Bu nedenle Karun Hazinesindeki temel sorun, kelime oyunlarının varlığı değil, bunların anlamlı bir bütün oluşturmakta zorlanması. Eski işlerde mizahın arkasında hissedilen insan gözlemi ve duygusal derinlik, burada aynı ölçüde karşılık bulmuyor.

İyi Bir Hikâye, Olayların Toplamından İbaret Değildir

Bir yapımın başarısını değerlendirirken yalnızca ne anlattığına değil, neden anlattığına da bakmak gerekiyor. Çünkü hikâye anlatıcılığı, karakterlerin başına gelen olayları sıralamaktan çok daha fazlasını içeriyor.

Örneğin Fargo gibi suç anlatılarının etkisi, yalnızca bir cinayetin çözülmesi veya suçluların peşine düşülmesiyle açıklanamaz. Bu tür hikâyeler, olayların arkasındaki insan zaaflarını, ahlaki çelişkileri ve gündelik hayatın sıradanlığıyla şiddet arasındaki tuhaf ilişkiyi de görünür kılar.

İlk Organize İşler de benzer bir anlatı mantığıyla çalışıyordu. İzleyicinin merakını canlı tutan dolandırıcılık zinciri kadar, karakterlerin bu zincirin içinde neden yer aldığı da önemliydi. Asım Noyan'ın hayatı, Süpermen'in karşılaştığı dünya ve diğer karakterlerin beklentileri, hikâyeye bir anlam kazandırıyordu.

Karun Hazinesinde ise olay örgüsünün arkasında duran temel fikri belirlemek daha güç. Karakterlerin başına gelenler bir anlatı oluşturabilir; ancak izleyicide kalıcı bir duygu veya düşünce yaratabilmesi için olayların daha bütünlüklü bir anlam taşıması gerekir.

Bir yapımın mutlaka toplumsal bir mesaj vermesi şart değil. Komedi yalnızca eğlendirmeyi de amaçlayabilir. Ancak mizahın kendisi de güçlü bir gözleme, tutarlı karakterlere ve iyi kurulmuş bir anlatı ritmine dayanır. Bunlar eksik olduğunda, hikâyenin ilerlemesi izleyicinin anlatıyla bağ kurmasına yetmeyebilir.

Organize İşler’in Karakterleri Neden Daha Gerçek Hissettiriyordu?

İlk Organize İşler filminin önemli başarılarından biri, suç dünyasının içindeki karakterleri izleyiciye yabancı gelmeyecek insanlar olarak sunabilmesiydi. Seyircinin gerçek hayatta bir dolandırıcıyla veya suç örgütü üyesiyle yakın ilişki kurmuş olması gerekmiyordu. Karakterlerin davranışlarında, konuşmalarında ve zaaflarında tanıdık ayrıntılar bulunuyordu.

Asım Noyan'ın sürekli bir çıkış yolu arayan, borçlarını ve sorunlarını kendi yöntemleriyle çözmeye çalışan hâli, birçok izleyiciye çevresinde gördüğü insanları hatırlatabilirdi. Üzeyir Abi'nin daha sıradan, kendi meseleleriyle uğraşan tavrında da gündelik hayattan izler vardı.

Cem Yılmaz'ın canlandırdığı Müslüm de bu açıdan dikkat çekici bir örnekti. Karakterin konuşma biçimi, tavırları ve duruşu, onu yalnızca bir suç komedisi figürü olmaktan çıkarıp belirli bir sosyal çevrenin içinden gelmiş gibi hissettiriyordu.

Bu karakterlerin gerçekçi olması, mutlaka birebir gerçek kişilerden alınmış olmalarını gerektirmiyordu. Önemli olan, izleyicinin onların nasıl davranacağını tahmin edebilmesi ve neden öyle davrandıklarını anlayabilmesiydi. Karakterler, kendilerine özgü bir mantığa ve tutarlı bir kişiliğe sahipti.

Karun Hazinesinde ise bazı karakterlerin bu doğallığı yakalamakta zorlandığı görülüyor. Özellikle Demet Akbağ'ın canlandırdığı karakter, abartılı özellikleriyle öne çıkmasına rağmen bu abartıyı anlamlı bir mizah anlayışına dönüştüremiyor.

Karakterin görünüşü, mimikleri, konuşma biçimi ve çevresiyle kurduğu ilişki bir bütün olarak değerlendirildiğinde, ortaya gerçekçi bir insan portresi de güçlü bir parodi de çıkmıyor. Absürtlük, kendi başına komik olmak için yeterli değil. İzleyicinin bu karakterin dünyasını anlamasını sağlayacak bir iç tutarlılık veya mizahi bakış açısı da gerekiyor.

Buradaki sorun Demet Akbağ'ın oyunculuğundan çok, karakterin nasıl yazıldığıyla ilgili. Güçlü bir oyuncu, iyi kurulmuş bir karakteri çok daha etkileyici hâle getirebilir; ancak senaryonun yeterince derinlik kazandıramadığı bir figürü tek başına unutulmaz kılması kolay değil.

Üstelik aynı yapımda Kıvanç Tatlıtuğ'un canlandırdığı karakterin daha gerçekçi bir çizgide kurulmuş olması, bu eksikliğin kaçınılmaz olmadığını düşündürüyor. Demek ki aynı hikâye dünyasında daha doğal, inandırıcı ve izleyiciyle bağ kurabilen karakterler oluşturmak mümkün.

Yılmaz Erdoğan’ın Efsane Statüsü Tartışmaya Açık mı?

Yılmaz Erdoğan'ın kariyerinde iz bırakan yapımlar bulunması tartışmasız. Ancak geçmişte başarılı işlere imza atmış olmak, sonraki projelerin eleştiriden muaf tutulmasını gerektirmiyor.

Sanatçıların zaman içinde farklı yönlere gitmesi, yeni biçimler denemesi veya eski başarılarını tekrarlayamaması son derece doğal. Her filmden bir başyapıt çıkmasını beklemek gerçekçi değil. Bununla birlikte, geçmişteki başarıları sürekli bir referans noktası olarak kullanıp güncel işlerin eksiklerini görmezden gelmek de sağlıklı bir değerlendirme yöntemi değil.

Al Pacino'nun ileri yaşlarında The Irishman gibi bir filmde rol alması, büyük oyuncuların kariyerlerinin farklı dönemlerinde güçlü işlere imza atabileceğini gösteren örneklerden biri. Sanatsal üretimin yaşla veya kariyerin belli bir aşamasına gelmekle sona ermesi gerekmiyor.

Aynı beklenti Yılmaz Erdoğan için de geçerli. Türkiye'de komedi ve sinema alanında önemli izler bırakmış olması, yeni projelerinin de aynı yaratıcı dikkati göstermesi yönündeki beklentiyi ortadan kaldırmıyor. Tam tersine, geçmişte neyi başardığını bilen izleyici, bugün neden benzer bir derinlik bulamadığını sorgulayabiliyor.

Bir sanatçının mirası, yalnızca geçmişte yaptığı işlerle değil, üretmeye devam ettiği dönemde ortaya koyduklarıyla da değerlendirilir. Bu nedenle Karun Hazinesine yöneltilen eleştiriler, Erdoğan'ın bütün kariyerini geçersiz kılmasa da son dönem anlatıcılığı üzerine ciddi sorular doğuruyor.

Karun Hazinesi Yerine Sarı Saruhan’ın Hikâyesi Anlatılabilir miydi?

Karun Hazinesinin en büyük sorunu, izleyicinin dikkatini canlı tutacak olaylar veya tanınmış oyuncular bulundurmasına rağmen bunları güçlü bir anlatı bütünlüğüne dönüştürmekte zorlanması. Diyaloglar beklenen etkiyi yaratmıyor, bazı karakterler gerçeklik duygusundan uzaklaşıyor ve hikâyenin ardındaki temel mesele yeterince belirginleşmiyor.

Bu nedenle yapımı yalnızca arka planda açılıp izlenebilecek bir eğlence olarak değerlendirmek bile zorlaşabiliyor. Çünkü böyle bir beklentide dahi karakterlerin doğal bir ritme, diyalogların kendi içinde bir mizaha ve hikâyenin izleyiciyi taşıyacak bir akışa sahip olması gerekiyor.

Belki de daha verimli bir tercih, Karun Hazinesi yerine Sarı Saruhan karakterinin dünyasını genişleten bağımsız bir hikâye anlatmak olabilirdi. Bu karakterin enerjisi ve potansiyeli, ayrı bir yapımın merkezinde daha iyi değerlendirilebilirdi. Böylece karakter, daha büyük bir hikâyenin içinde etkisini kaybetmek yerine kendi anlatısını kurma fırsatı bulabilirdi.

Sonuç olarak mesele, Yılmaz Erdoğan'ın bir zamanlar çok iyi işler yapmış olması değil. Asıl mesele, o işleri iyi yapan özelliklerin bugün neden aynı ölçüde hissedilmediği. Çünkü iyi bir sanatçı yalnızca geçmişte yarattığı karakterlerle ve unutulmaz diyaloglarla hatırlanmaz; yeni hikâyelerinde de izleyiciye anlatmaya değer bir şey sunabilmesiyle önemini korur.

Karun Hazinesi ise bu açıdan beklentileri karşılamakta zorlanan, güçlü oyuncu kadrosuna ve tanıdık bir sinema geleneğine rağmen anlatı bakımından eksik kalan bir yapım izlenimi veriyor. İlk Organize İşlerin başarısını hatırlamak, bu farkı daha görünür kılıyor: Bir hikâyeyi unutulmaz yapan, yalnızca kimin kimi dolandırdığı değil, bütün bu karmaşanın içinde insan hakkında ne söylediğidir.