Jonathan Swift’in 28 Ekim 1726’da yayımlanan başyapıtı, üç yüzyıldır çoğunlukla Lilliput’un küçük insanlarıyla hatırlanıyor. Oysa Gulliver’in Gezileri, insan doğasına yönelik sert eleştirisi ve karamsar finaliyle çocuk edebiyatının çok ötesine uzanıyor.
Jonathan Swift’in Gulliver’in Gezileri adlı eseri, 28 Ekim 1726’da Londra’da Benjamin Motte tarafından iki cilt hâlinde ve yazarının adı açıklanmadan yayımlandı. Aradan tam 300 yıl geçti. Ancak edebiyat tarihinin en tanınmış eserlerinden biri olan kitap, bugün bile çoğunlukla küçük insanların yaşadığı Lilliput ülkesine yapılan yolculukla anılıyor.
Oysa Swift’in anlatısı, eğlenceli bir macera hikâyesinden çok daha fazlasını içeriyor. Eserin son bölümünde başkahraman Lemuel Gulliver, insanlardan öylesine uzaklaşıyor ki kendi ailesinin yanında oturmakta bile zorlanıyor. Karısının yemek masasında kendisine yaklaşmasına ancak uzun bir süre sonra izin veriyor. Üstelik ailesinin kokusuna dayanabilmek için burnunu sedef otu, lavanta veya tütün yapraklarıyla kapatıyor ve günün saatlerini ahırlarda atlarıyla konuşarak geçiriyor.
Kitabın asıl çarpıcı noktası da burada ortaya çıkıyor: Swift, insanın kendisini üstün ve akılcı bir varlık olarak görme alışkanlığını sorgularken okuru son derece rahatsız edici bir gerçekle baş başa bırakıyor.
Lilliput’un gölgesinde kalan bölümler
Gulliver’in Gezileri denildiğinde çoğu kişinin aklına, Gulliver’in altı inç boyundaki insanların ülkesine ulaşması geliyor. Küçük saray mensupları arasındaki çekişmeler ve yumurtanın hangi ucundan kırılacağı üzerine çıkan savaş, eserin çocuk kitaplarına uyarlanmasını kolaylaştıran unsurlar arasında yer alıyor.
Gulliver’in devlerin ülkesine yaptığı ikinci yolculuk da bu uyarlamalarda sıklıkla kendine yer buluyor. Bu kez kahraman, çevresindekilerin yanında küçücük kalıyor ve dünyayı bambaşka bir perspektiften deneyimliyor.
Ancak kitabın üçüncü ve dördüncü yolculukları, daha karanlık ve felsefi bir anlatı sunuyor. Swift bu bölümlerde mizahı giderek geri plana çekerek siyaset, iktidar, insanın ölümlülüğü ve ahlaki çöküş gibi konulara yöneliyor.
Bu nedenle eserin popüler kültürdeki tanıdık yüzü ile bütün olarak okunması hâlinde ortaya çıkan anlamı arasında önemli bir fark bulunuyor.
Ölümsüzlük neden bir lütuf değil?
Üçüncü yolculukta Gulliver, Luggnagg ülkesinde Struldbrug adı verilen insanlarla karşılaşıyor. Bu kişilerin en önemli özelliği, ölümsüz olmaları.
Gulliver başlangıçta bu durumu büyük bir ayrıcalık olarak görüyor. Ona göre ölümden kurtulan insanlar, sonsuz yaşamları boyunca bilgi ve bilgeliklerini artırabilir, insanlığın en değerli temsilcilerine dönüşebilir.
Ancak Struldbruglarla tanıştığında beklentileri altüst oluyor. Bu insanlar yaşamaya devam etseler de yaşlanmayı sürdürüyor; dişlerini, anılarını ve zamanla konuşma yetilerini kaybediyorlar. Ülkelerinin yasaları onları 80 yaşında hukuken ölü kabul ediyor, ancak fiziksel varlıkları devam ediyor.
Swift, ölümsüzlüğü bir ödül gibi sunmak yerine insanlığın en eski arzularından birini sorguluyor. Sonsuz yaşamın beraberinde getirebileceği yalnızlığı, zihinsel yıpranmayı ve çaresizliği gözler önüne seriyor.
Böylece okuru, yaşamın uzamasının tek başına daha iyi bir hayat anlamına gelip gelmediğini düşünmeye davet ediyor.
Atların ülkesi ve insanlığa duyulan öfke
Eserin en tartışmalı bölümü, Gulliver’in dördüncü ve son yolculuğunda karşılaştığı Houyhnhnmlar ile Yahoos etrafında şekilleniyor.
Houyhnhnmlar, akıl ve mantıkla hareket eden, yalan söylemeyen ve çıkarcılıktan uzak yaşayan at benzeri varlıklar. Yahoos ise Swift’in insanın ilkel ve çirkin yönlerini temsil etmek için kullandığı, kirli ve denetimsiz yaratıklar.
Gulliver, Yahooslarda kendi türünü tanımaya başlıyor. Zamanla insanlardan uzaklaşırken Houyhnhnmların yaşam biçimine hayranlık duyuyor. Onların arasında kalmak istese de toplum için bir tehdit olarak görülerek ülkeden uzaklaştırılıyor.
Bir Portekizli kaptan tarafından kurtarıldığında ise kendisine gösterilen iyiliği kabul etmekte zorlanıyor. İnsanlara duyduğu güvensizlik ve tiksinti, eve döndükten sonra da devam ediyor. Ailesiyle arasına mesafe koyuyor ve atların yanında geçirdiği zamanı tercih ediyor.
Bu final, alışılmış macera hikâyelerindeki eve dönüş ve yeniden uyum sağlama temasının tam tersine işliyor. Gulliver yolculuğunun sonunda huzura kavuşmuyor; insanlığa yabancılaşmış bir hâlde kalıyor.
Swift’in amacı eğlendirmek değil, rahatsız etmekti
Jonathan Swift, eserin yayımlanmasından yaklaşık bir yıl önce, 29 Eylül 1725 tarihli mektubunda arkadaşı Alexander Pope’a insanlara ve topluluklara yönelik düşüncelerini açıkça anlatmıştı.
Swift, milletlerden, mesleklerden ve topluluklardan nefret ettiğini, sevgisini ise tek tek bireylere yönelttiğini belirtiyordu. İnsan türüne ilişkin öfkesini de John, Peter ve Thomas gibi tanıdığı kişilere duyduğu samimi sevgiyle karşılaştırıyordu.
Aynı mektupta yazarlık amacını dünyayı eğlendirmekten çok rahatsız etmek olarak tanımlaması, Gulliver’in Gezilerinin neden yalnızca mizahi bir eser olarak okunamayacağını anlamak açısından önem taşıyor.
Swift'in hicvi, dönemin siyasetini ve toplumsal kurumlarını hedef alırken insanın kendisine duyduğu hayranlığı da sorguluyor. Yazarın asıl meselesi, yalnızca kötü yöneticiler veya yanlış işleyen sistemler değil; insanın kendi kusurlarını görmezden gelme eğilimi.
Sansürlenen metin, tartışmalı bir miras
Kitabın yayımlanma süreci de eserin sert içeriğini ortaya koyan örneklerle dolu. Yayıncı Benjamin Motte, ilk baskıdan önce bazı bölümleri çıkardı. Bunlar arasında, Swift’in İngiltere’nin değerini düşürülmüş madeni para politikasına karşı Dublin’deki direnişe gönderme yaptığı düşünülen Lindalino isyanı da bulunuyordu.
Çıkarılan bölüm, 1899 yılına kadar baskılarda yer almadı.
Eserin sert dili ve insan doğasına yönelik karamsar yaklaşımı, sonraki dönemlerde de tartışma yarattı. Viktorya dönemi yazarı William Makepeace Thackeray, kitabı düşünce bakımından kirli, öfkeli ve müstehcen bulduğunu ifade eden eleştirilerde bulundu.
Buna rağmen Gulliver’in Gezileri, edebiyat tarihindeki yerini korudu. Ancak çocuklara yönelik sadeleştirilmiş baskılar, eserin siyasi hicivini ve felsefi derinliğini çoğu zaman geri plana itti.
300 yıl sonra hâlâ okunmayı bekleyen bir eser
Gulliver’in Gezileri bugün dünyanın farklı dillerinde çocuk kitaplarının raflarında yer almaya devam ediyor. Lilliput’un küçük insanları, devlerin ülkesi ve sıra dışı yolculuklar, eserin en bilinen unsurları olmayı sürdürüyor.
Ancak Swift’in anlatısının sonunda karşımıza çıkan, kendi ailesinden bile uzaklaşmış Gulliver, bu tanıdık macera dünyasının çok daha karanlık bir yüzünü temsil ediyor.
Eserin 300. yılında geriye kalan soru da bu karşıtlıkta saklı: Gulliver’in Gezileri gerçekten insanın dünyayı keşfetmesini anlatan eğlenceli bir macera mı, yoksa insanın kendisiyle yüzleşmekten kaçamayacağını gösteren sert bir hiciv mi?
Swift’in bıraktığı final, bu soruya kolay bir yanıt vermiyor. Belki de kitabın üç yüzyıl boyunca önemini korumasının nedeni tam olarak bu: Okuru eğlendirmekle yetinmeyip kendi türü hakkında rahatsız edici sorular sormaya zorlaması.
OkurLab'ı Google'da Takip Edin
Kültür sanat akışınızı siz yönetin.