Cervantes Kuralları Nasıl Değiştirdi?

Miguel de Cervantes’in doğumunun geleneksel olarak 29 Eylül 1547 tarihine dayandığı kabul ediliyor. Aradan dört asırdan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen, bugün edebiyatta son derece modern kabul edilen pek çok anlatım tekniğinin izlerini onun eserlerinde görmek mümkün.

Güvenilmez anlatıcılar, kendi kurmaca dünyasının farkında olan karakterler, bir hikâyenin kime ait olduğu üzerine tartışmalar ve karakterlerin yaşadıkları dünyanın aslında bir roman olduğunun farkına varması... Bugünün edebiyatında sıkça kullanılan bu yöntemlerin önemli bir bölümü, Cervantes’in “Don Quijote” eserinde çok daha erken bir tarihte karşımıza çıkıyor.

Bu nedenle “Don Quijote” yalnızca edebiyat tarihinin önemli eserlerinden biri değil. Aynı zamanda modern romanın henüz kendi kurallarını belirlemediği bir dönemde, romanın gelecekte nereye gidebileceğini sorgulayan sıra dışı bir çalışma.

Hikâyenin arkasında kim var?

1605 ve 1615 yıllarında iki bölüm halinde yayımlanan “Don Quijote”, ilk bakışta oldukça basit bir fikir üzerine kuruludur.

Alonso Quijano, şövalyelik hikâyelerini o kadar çok okur ki bir süre sonra kendisinin de bir şövalye olduğuna inanır. Kendisine Don Quijote adını verir ve okuduğu kitaplarda gördüğü şövalyelik dünyasını gerçek hayatta yaşamaya karar verir.

Ancak Cervantes, burada klasik bir anlatıcıyla yetinmez.

Hikâyenin ilerleyen bölümlerinde anlatının kaynağı olarak Cide Hamete Benengeli adlı Arap tarihçiyi gösterir. İspanyolca okunan metnin ise bu tarihçinin el yazmasının çevirisi olduğu ileri sürülür.

Böylece okur yalnızca Don Quijote'nin maceralarını takip etmekle kalmaz. Bir anda başka soruların da içine çekilir: Hikâyeyi aslında kim yazmıştır? Çeviriye ne kadar güvenebiliriz? Anlatıcı bize gerçeği mi söylüyor?

Bugün “metafiction” yani üstkurmaca olarak adlandırılan anlatım anlayışının temel özelliklerinden bazıları, Cervantes’in eserinde yüzyıllar öncesinden ortaya çıkar.

Karakterler kendi hikâyelerini okumaya başladığında

Cervantes’in asıl cesur hamlelerinden biri ise ikinci bölümde gelir.

Bu kez ilk bölümün kendisi, romanın dünyasında yayımlanmış bir kitap haline gelmiştir. Don Quijote ile Sancho Panza, kendi maceralarını okumuş insanlarla karşılaşırlar.

Başka bir deyişle karakterler, kendi romanlarının içinde ünlü kişilere dönüşür.

Üstelik Cervantes’in gerçek hayatta karşılaştığı bir olay da bu oyunu daha ileri götürmesine fırsat verir.

1614’te Alonso Fernández de Avellaneda adını kullanan kimliği belirsiz bir yazar, “Don Quijote”nin izinsiz bir devamını yayımlar. Cervantes, bu rakip esere yalnızca dışarıdan tepki vermekle yetinmez. Onu kendi romanının içine taşır.

Don Quijote, sahte devam kitabını okuyan insanlarla karşılaşır. Hatta Avellaneda'nın kitabında kendisine atfedilen olayları öğrendikten sonra yolculuğunun yönünü değiştirir.

Daha da ilginci, Avellaneda'nın kitabından gelen bir karakter Cervantes'in Don Quijote'siyle karşılaşır ve karşısındaki kişinin “gerçek” Don Quijote olduğunu kabul eder.

Bugünün okuruna bile şaşırtıcı gelen bu kurgu oyunu, 17. yüzyılın başında yazılmış bir romanda karşımıza çıkar.

Modern romanın sınırlarını önceden zorladı

“Don Quijote”yi edebiyat tarihi açısından bu kadar özel kılan şey yalnızca hikâyesi değil. Cervantes aynı zamanda hikâyenin kendisinin nasıl oluşturulduğunu sorgular.

Bir anlatıyı doğru yapan nedir? Bir karakter, yaratıcısına ne kadar aittir? Okurlar bir hikâyeyi değiştirebilir mi? Bir romanın içindeki başka bir roman ne kadar gerçektir?

Bugün bu sorular; üstkurmaca, postmodern anlatı, güvenilmez anlatıcı ve “dördüncü duvarın yıkılması” gibi kavramlarla tartışılıyor.

Cervantes ise bunları, bu kavramların edebiyat dünyasında henüz isimleri bile yokken yapıyordu.

Belki de “Don Quijote”nin dört yüzyıl sonra hâlâ bu kadar canlı görünmesinin nedeni tam olarak bu. Cervantes yalnızca döneminin hikâyelerini anlatmadı; hikâye anlatmanın kendisini de hikâyenin bir parçası haline getirdi.